Ekonomik Koşullar

Birçok genç meslek tercihlerini yaparken önceliği ekonomik güvencelere vermekte, ilgi ve yeteneklerini ise ikinci planda değerlendirmektedir. Maddi açıdan belirli bir rahatlığa ulaştıktan sonra ise bireyler, ilgi duydukları alanlara mesleki bir amaçla değil daha çok kişisel tatmin sağlayan bir uğraş ya da hobi olarak yönelmektedir (Lafçi, 2018).

Gelir durumunun meslek seçimi üzerindeki etkisi büyük ölçüde bireyin yetiştiği ailenin maddi yapısıyla ilişkilidir. Maddi açıdan daha rahat bir aile ortamında büyüyen gençler, erken yaşta gelir elde etme baskısı hissetmedikleri için 18-24 yaş aralığında kariyer tercihlerini daha bilinçli ve sağlıklı biçimde değerlendirebilmektedir. Buna karşılık ekonomik imkanları sınırlı ailelerden gelen bireyler ise aile bütçesine katkı sağlama gerekliliği nedeniyle çalışma hayatına daha erken yaşlarda dahil olabilmektedir (Sarıkaya ve Khorshid, 2009).

Sosyal ve Kültürel Çevre

Bireyin içinde bulunduğu toplumun kültürü de meslek seçimini önemli düzeyde etkilemektedir. Diğer bir ifadeyle yaşanılan sosyal ve kültürel çevre bireyin nasıl biri olmak istediği konusunda önemli bir ölçüttür (Seçer ve Çınar, 2011). Yaşanılan yerleşim yerinin meslek seçimine etkisi, metropol ya da büyük şehirde ikamet eden gençlerin meslek seçeneklerinin, küçük şehirde yaşayan gençlere göre daha fazla olması şeklinde açıklanabilir (Sarıkaya ve Khorshıd, 2009).

Gençlerin rol model alarak meslek seçimi yaptıkları da bilinmektedir. Özellikle öğretmenler, meslek seçimi yapacak gençler için önemli rol modeller olmaktadır. Bunların yanında internet, sosyal medya ve bu platformlardan erişilen dizi, film vb. etmenlerin de meslek seçiminde yönlendirici etkisi olduğu düşünülmektedir (Lafçi, 2018). Toplumda prestijli ve ağırlığı olan bir alan seçmek de gençlerin meslek seçimini etkileyen faktörlerdendir. Akademik anlamda başarılı bir öğrencinin sanata ilgi duyması ve bu alanda meslek seçmek istemesi toplum tarafından her zaman kabul görmeyebilir; öğrenci, toplumda prestijli görülen bölümlere (tıp, hukuk, mühendislik vb.) yönlendirilebilir (Sarıkaya ve Khorshid, 2009).

Toplumsal Cinsiyet Rolleri

Kadınların iş yaşamındaki tercihleri, ailevi sorumluluklarla çalışma hayatını dengeleme gereksiniminden etkilenebilmekte; bu durum, esnek çalışma olanağı sağlayan ancak daha düşük gelir düzeyine sahip mesleklere yönelmelerine neden olabilmektedir (Ecevit, 2021).

Diğer yandan son yıllarda toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin anlayışlarda meydana gelen değişimler geleneksel rol beklentilerinin yeniden değerlendirilmesine yol açmıştır. Bu süreçte katı ve kalıplaşmış rol beklentileri yerine, bireylerin ilgi, yetenek ve tercihlerini ön plana alan, cinsiyetten bağımsız yaklaşımların giderek daha fazla önem kazandığı görülmektedir (Pişkin, 2021). Dikmen ve Öner (2024) yaptıkları bir araştırmada, günümüzde meslek seçimlerinde geleneksel cinsiyet rollerinden çok eşitlikçi cinsiyet rollerinin etkisi olduğunu ortaya koymuşlardır.

Üniversite Tercihi ve Sınav Puanı

Üniversitede tercih edilen bölüm bireyin meslek yaşamını şekillendiren en önemli aşamalardan biridir. Öğrenciler bu süreçte yalnızca ilgi alanlarına göre değil; iş olanakları, ekonomik beklentiler ve toplumsal statü gibi unsurları da dikkate alarak seçim yapmaktadır. Bu noktada üniversite sınavından alınan puan belirleyici bir rol üstlenmektedir. Kişi hedeflediği bölüm için yeterli puanı aldığında tercih süreci daha sorunsuz ilerlerken, puanın yetersiz kalması durumunda farklı bir bölüme yönelme ya da yeniden sınava hazırlanma zorunluluğu ortaya çıkabilmektedir. Özellikle yeniden sınava girme düşüncesi; zaman kaybı, maddi yük, sınav stresi ve psikolojik baskı gibi olumsuz etkileri beraberinde getirebilmektedir. Bu nedenle bazı öğrenciler istemedikleri bölümlere yönelmek zorunda kalırken, bazıları ise yeniden deneme kararı almaktadır. Buna karşılık hedeflediği bölüm için yeterli ya da daha yüksek puan alan bireyler, meslek seçimlerini daha özgür ve bilinçli biçimde gerçekleştirebilmektedir (Sarıkaya ve Khorshıd, 2009; Lafçi, 2018).

Psikolojik Yaklaşımlar

Psikolojik kuramlar çerçevesinde Rogers’ın yaklaşımına göre bireyi harekete geçiren temel unsur kendini gerçekleştirme isteğidir. İnsan doğuştan sahip olduğu potansiyeli ortaya çıkarma ve yeteneklerini geliştirme eğilimindedir. Corey’e (1982) göre kişi, içindeki gizil güçleri kullanabildiği ölçüde tam anlamıyla işlevsel bir birey haline gelir. Bu doğrultuda bireyin tercih ettiği meslek kendi özellikleriyle uyum gösterdiğinde kişi hem kendini gerçekleştirebilir hem de yaşamında daha verimli bir konuma ulaşabilir (Tuzcuoğlu, 2013). Psikoanalitik yaklaşım, meslek seçiminin bilinçaltı ihtiyaçlar doğrultusunda şekillendiğini savunur. Diğer bir ifadeyle bireyin meslek seçimi psikoseksüel gelişimi ile doğrusal bir ilişkiye sahiptir (Kepçeoğlu, 1985).